Δευτέρα, 28 Μαρτίου 2016

Περί των ελληνικών εθίμων του τοκετού & της παιδικής ηλικίας


Berceuse - William-Adolphe Bouguereau

Α.  Τα έθιμα του τοκετού


Η μελέτη των εθίμων αυτών απαιτεί λεπτομερή παρακολούθηση και προσοχή, αλλά και τα ίδια τα γεγονότα (από την εγκυμοσύνη μέχρι το σαράντισμα) οδηγούν τον λαογράφο ν' ακολουθήσει τον ερευνητικό δρόμο του. Σε όλες τις φάσεις και τις στιγμές της περιόδου του τοκετού, ο φόβος για τη μητέρα και το παιδί, αλλά και η επιδίωξη της υγείας τους, κατευθύνει τις εθιμικές ενέργειες του ελληνικού λαού, που είναι σχεδόν ομοιόμορφες στα ποικίλα γεωγραφικά μας διαμερίσματα. Έχουν και αυτές, όπως όλα τα οικογενειακά έθιμα, κοινά στοιχεία από τις παγκόσμιες ανθρώπινες δεισιδαιμονίες, πολλά στοιχεία από την αρχαιοελληνική και τη βυζαντινή παράδοση, αλλά και πολλές νεώτερες προσαρμογές στη σύγχρονη ζωή. 

Τα τρία βασικά στάδια στη γέννηση του ανθρώπου, η εγκυμοσύνη, ο τοκετός και η λοχεία, παρακολουθούνται με μεγάλο φόβο από την οικογένεια, για τα «δαιμονικά» που φθονούν τη νέα ύπαρξη και ζητούν να ματαιώσουν την παρουσία της στη γη. Ο φόβος αυτός εξηγείται λογικά από την ευπάθεια της λεχώνας και του νεογνού, στις ώρες του τοκετού, ιδιαίτερα τα παλαιότερα χρόνια με την έλλειψη της σοβαρής υγειονομικής φροντίδας και των προστατευτικών σήμερα φαρμάκων. Ο λαός δεν ήταν σίγουρος για τη στερέωση της νέας γέννας, αν δεν έβλεπε τη μητέρα να «σαραντίζει» και το βρέφος να προχωρήσει στις ημέρες ή στους μήνες και να «βαφτιστεί».

Mother & Child With Cat, Fritz Zuber-Buhler

Αυτή την περίοδο, από την εγκυμοσύνη της μητέρας ως τη βάφτιση του νεογέννητου, μελετά με λεπτομέρεια η Λαογραφία και παρατηρούμε τα εξής: 

1. Λαϊκές αντιλήψεις και δοξασίες για την απόκτηση παιδιών: άτεκνοι, στείρες, άκληροι, πολύτεκνοι. Πρακτικά μέσα για την αντιμετώπιση των περιστατικών.

2. Η εγκυμοσύνη: προγνωστικά, προετοιμασίες, δεισιδαιμονίες, προφυλάξεις, απαγορεύσεις, επιθυμητουργία, θρησκευτικές αργίες.

3. Η ώρα της γέννας (ο τοκετός): Ευχές, μέτρα ευτοκίας (ωκυτοκία), προστάτες άγιοι, απαγορευτικές δεισιδαιμονίες. Η Μαμμή. Πρώτες φροντίδες στο παιδί, το πρώτο λουτρό, οι Μοίρες. Παλαιό σπαργάνωμα, σημερινά ρουχαλάκια, τραπέζι, δώρα.

First Caresses,William-Adolphe Bouguereau

4. Ο ρόλος του πατέρα: τι του ζητούν κάνει ή τι του απαγορεύουν, στην ώρα του τοκετού. Διάφορα έθιμα (ενδείξεις) «αρρενολοχείας».

5. Η λοχεία της μητέρας: Φροντίδες για τη λεχώνα. Προφυλάξεις και δοξασίες. Αντιβασκάνια (φυλαχτά), τροφές. Πρώτο σήκωμα από το κρεβάτι. Σαράντισμα.

6. Λαογραφικά του νεογέννητου: Κούνια (σαρμανίτσα), με φωτογραφίες και μουσειακή φύλαξη. Φυλαχτά και αντιβασκάνια (χαϊμαλιά). Άλλες προφυλάξεις. Τα νύχια και τα μαλλιά του παιδιού. Το πρώτο δόντι. Λαϊκή παιδιατρική (δίαιτα, ασθένειες, φάρμακα). Δοξασίες για τον ύπνο. Τα πρώτα νανουρίσματα (λόγια και μουσική). 

7. Τα βαφτίσια: Πότε, που (στην εκκλησία ή στο σπίτι) και πως. Κανονικό βάπτισμα ή βιαστικό αναγκαστικό. Δοξασίες. Ο νουνός. Τα βαφτιστικά ονόματα. Η αναγγελία του ονόματος στη μητέρα. Τα βαφτιστικά ρούχα και η λαογραφία του εμπορίου τους (κουφέτα, μαρτυριάτικα, κεριά κ.α). Άλλα δώρα και γεύματα. Η πρώτη μετάληψη του παιδιού.

Harry Roseland - Lullaby, Mother and Baby

Β.  Τα λαογραφικά της παιδικής ηλικίας

Η παιδική ηλικία είναι ο σπουδαιότερος συνεχιστής των λαϊκών εθίμων και παραδόσεων:  

α) επειδή το παιδί παρακολουθεί μ' ενδιαφέρον κι εντυπωσιάζεται από τα ξεχωριστά έθιμα και τις αφηγήσεις των μεγάλων, β) επειδή οι μεγάλοι διατηρούν πολλά από τα έθιμα τους για χάρη του παιδιού, και γ) γιατί πολλά από τα έθιμα που αχρηστεύονται, βρίσκουν «ανθρωπολογικό» καταφύγιο στα παιγνίδια των μικρών.

Εκτός όμως από τα έθιμα, και η ίδια η ζωή του παιδιού, με τις φυσικές πρωτοβουλίες και εμπνεύσεις που κάποτε θυμίζουν τον πρωτόγονο άνθρωπο, και με τις φροντίδες των μεγάλων για την ανάπτυξή τους, δημιουργεί λεπτομέρειες, που ενδιαφέρουν τη γενική ανθρώπινη Λαογραφία.  

Μπορούμε να πούμε πως η παιδική ζωή αποτελεί μικρογραφία ή υπόμνηση της φυσικής ανθρώπινης ζωής, γι' αυτό κι η ανθρωπολογία τη χρησιμοποιεί σαν σύγχρονο δείγμα των παλιότερων μορφών ζωής, στις διάφορες φυλές και τους τόπους. Και το Ελληνόπουλο παρουσιάζει επίσης την ξεχωριστή εθνική του ζωή, τη γλώσσα κι τους τρόπους του, όπως και την ιδιαίτερη οικογενειακή του μεταχείριση.

Χωρίζουμε τα κεφάλαια της παιδικής λαογραφίας μας στα εξής θέματα:

1. Νηπιακή περίοδος: Η ανατροφή από τη μητέρα. Πρώτες τροφές, χορέματα, περπάτημα, χάδια, μιμιτική διδασκαλία λόγου και ενεργειών. Παιδικές λέξεις και χειρονομίες (ενδιαφέρον ανθρωπολογικό κεφάλαιο!). Θρησκευτική μύηση, προσευχές. Τιμωρίες και φοβήματα. Απαγορεύσεις (μη...).


Μητρική στοργή - Γ. Ιακωβίδης

2. Προσχολική περίοδος: Πρωτοβουλίες των παιδιών στο λόγο, στο περπάτημα και στο παιγνίδι. Η πρώτη κοινωνία των παιδιών. Απασχολήσεις, γλωσσική (συνθηματική) συνεννόηση, παιγνίδια.

3. Πρώτη σχολική περίοδος: Ψυχολογική ετοιμασία από το σπίτι. Ντύσιμο, σάκες, μαθητικά σύνεργα. Επιμέλεια και σπιτικά δώρα. Σχολικές τιμωρίες και αμοιβές. Τραγουδάκια και «εξετάσεις».

4. Γενική σχολική Λαογραφία (ως τις μεγάλες τάξεις). Ομαδική ψυχολογία και αλληλεγγύη.
«Καζούρες» και κυρώσεις των μαρτυριάρηδων. Μαθητικά παρωνύμια και χαρακτηρισμοί. Σατιρογραφία στον πίνακα ή στα τετράδια. Στοιχήματα και κερδοφόρα παιγνίδια. Παλαιές σχολικές τιμωρίες. Σχολικά τραγούδια και παρωδίες. Μαθητικά σχέδια και τέχνη. Ρομαντικοί ερωτισμοί στα μικτά σχολεία. Το σχολικό θέατρο. Γλωσσική σχολική ορολογία. Έθιμα του τέλους της χρονιάς. Μουσειακή φύλαξη παλαιών σχολικών ειδών κ.α.


Edward Lamson Henry - A Country School

5. Εξωσχολικά και επαγγελματικά έθιμα των παιδιών: Παιγνίδια, κυνήγι, κολύμπι, τεχνικά κατασκευάσματα, μικροεπαγγέλματα, θητεία στις εκκλησίες, εθιμική πρωτοβουλία στις γιορτές. (Φωτιές του Άι -Γιάννη, Κλήδονας από τα κορίτσια, βαρελότα της Λαμπρής, κάλαντα και λαζαρικά, μασκαρέματα, ρουσάλια, ρογκατσάρια).


Γ. Λαογραφικά των παιγνιδιών & του αθλητισμού

Το κεφάλαιο αυτό μπορεί να γεμίσει τον χώρο από την πρώτη σχολική ηλικία ως την εφηβική ενηλικίωση. Από τα μικρά μοναχικά παιγνίδια των νηπίων ως τις σύγχρονες μάχες των ποδοσφαιρικών συναντήσεων, όλα είναι παιδιαί, με το ρήμα μέσα τους «παίζω» και τη λέξη «παιδί». Τα κλασικά επίσης αθλητικά αγωνίσματα κατάγονται από τις πρώτες ελεύθερες και φυσικές κινήσεις ή ανταγωνισμούς των παιδιών.


Harry Brooker - Tug Of War

Είναι μεγάλη η φιλολογία του παιγνιδιού, επειδή έχει πολλά στοιχεία να μας δώσει από την ιστορία του, τη γλώσσα (ονοματολογία), την ψυχολογία και την κοινωνιολογία του. Η Λαογραφία εξετάζει το εθιμικό και ψυχαγωγικό μέρος του παιγνιδιού δίνοντας προσοχή και στην επινοητική τεχνική του και συγκρίνει τη φυσική παρουσία του στις πρωτόγονες και στις παιδικές κοινωνίες. Μελετά πάντα τις λαϊκές μορφές του, που είναι οι πρώτες ρίζες του οποιουδήποτε εξελιγμένου «σπορ».

Οι αρχαίοι Έλληνες αξιολόγησαν και ανθρωπιστικά το παιγνίδι, με την ανάδειξη του σε αθλητική τελείωση και άμιλλα, κι είχαν πάντα στη σκέψη τους το αξίωμα: «Νους υγιής εν σώματι υγιεί».

Οι Έλληνες της Τουρκοκρατίας καλλιεργώντας τα αθλήματα κι από την ακριτική παράδοση (Κλέφτες), ασκήθηκαν έτσι και για τον αγώνα της ανεξαρτησίας. Ο σύγχρονος λαός χαίρεται τις αγωνιστικές άμιλλες όχι μόνο τις επαγγελματικές και κατευθυνόμενες, αλλά και τις ελεύθερες παραδοσιακές του, και γι' αυτό βλέπει κανείς στις γιορτές μας, μικρές ή μεγάλες ηλικίες να ψυχαγωγούνται με το παιγνίδι της ατομικής ή ομαδικής δεξιότητας στο χαρούμενο ύπαιθρο.


Boys Playing - Victor Gabriel Gilbert

Η παρακολούθηση και καταγραφή των ελληνικών λαϊκών παιγνιδιών και αγωνισμάτων, με σχέδια και ονοματολογία, μπορεί να εφοδιάσει και την αθλητική αυτή πλευρά της κοινωνικής μας ζωής, που συνεχώς διεθνοποιείται, με εθνικά παραδοσιακά στοιχεία και θέματα. 

Μια ενδεικτική αναφορά θα μπορούσε να είναι η παρακάτω: 

1. Προετοιμασία του παιγνιδιού. Λαχνίσματα με τις σχετικές χειρονομίες, χωρισμοί σε ομάδες, η «Μάννα», σύνεργα, σχήματα στο έδαφος με γραμμές και φράγματα, σχηματισμοί των παιχτών κ.α.


Adam Emory Albright - Children playing with a kite

2. Ατομικά παιγνίδια και αθλήματα, όπως για παράδειγμα το στεφάνι, η σβούρα, η κούκλα, ο χαρταετός. Προσοχή στην παιδική ορολογία. 

3. Ζευγαρωτά παιγνίδια, φιλικά ή ανταγωνιστικά, που τα παίζουν δύο μόνοι όπως για παράδειγμα η τραμπάλα, παλέμα, τριόλα, πεντοχάλικα, τόπι. Από εδώ αρχίζουν και τα ρυθμικά τραγουδάκια, που πρέπει να καταγράφονται.

4. Όμαδικά παιγνίδια φιλικά, χωριστά των αγοριών και των κοριτσιών ή μικτά), π.χ. Μέλισσα, Πινακωτή, Τσιμπητό. Περιγράφονται οι κινήσεις και καταγράφονται τα συνοδευτικά τραγούδια.


Elizabeth Adela Forbes (Canadian)

5. Ομαδικά ανταγωνιστικά (πολλοί προς ένα - ένας προ πολλούς - πολλοί προς πολλούς). Υποδιαίρεση: α) με σωματικές δεξιότητες (π.χ. αμάδες, πηδήματα, τρέξιμο). β) με πνευματικές δεξιότητες (π.χ. αινίγματα, σκάκι). Από τα μαχητικότερα παιγνίδια είναι ο πετροπόλεμος.

6. Ανδρικά αθλήματα: Το λιθάρι, το πάλεμα, το πήδημα, το τρέξιμο, το σημάδι, η ιπποδρομία. Σημειώνονται οι γιορτές και οι άλλες ευκαιρίες των ανδρικών αγωνισμάτων. Απαραίτητες παντού οι σχετικές φωτογραφίες και τα σχέδια.


Ralph Hedley - The tournament

Η μελέτη των λαϊκών παιγνιδιών έχει σημασία εθνογραφική και κοινωνιολογική. Μπορούμε, καθώς είπαμε, ν΄αναγνωρίσουμε σ' αυτά παλαιούς κοινωνικούς θεσμούς ή έθιμα, που ενώ χάθηκαν από την κοινωνία των ενηλίκων, έμειναν στην κοινωνία των παιδιών. Ακόμα και τους απλούς τρόπους ζωής των μεγάλων (επισκέψεις, αντρόγυνα, γιατρούς, δασκάλες) μιμούνται τα παιδιά, σαν να προετοιμάζονται για την παραδοσιακή παραδοχή τους.

Σημασία επίσης έχει να σκεφτούμε, πως τα Ελληνόπουλα των αιώνων χρησιμοποίησαν με πρακτικό νου στα παιγνίδια τους ό, τι τους έδινε η φύση, όσο δεν είχαν τα μέσα ενός τεχνικού, όπως σήμερα, και ετοιμοπαράδοτου αθλητισμού.  

Παρασκευή, 25 Μαρτίου 2016

Τὸ δημοτικὸ τραγούδι στὴν Ἐπανάσταση τοῦ 1821


 Η Έξοδος του Μεσολογγίου - Θ. Βρυζάκης

Ἀναντίρρητα ξεχωριστὴ θέση μεταξὺ τῶν μνημείων τοῦ λόγου στὸ λαό μας, κατέχουν τὰ τραγούδια. «Ὄχι μόνον ὡς ἰσχυρῶς κινοῦντα τὴν ψυχὴν διὰ τὸ ἀπέριττον κάλλος, τὴν ἀβίαστον ἁπλότητα, τὴν πρωτοτυπίαν καὶ τὴν φραστικὴν δύναμιν καὶ ἐνάργειαν, ἀλλὰ καὶ ὡς ἀκριβέστερον παντὸς ἄλλου πνευματικοῦ δημιουργήματος τοῦ λαοῦ ἐμφαίνοντα τὸν ἰδιάζοντα χαρακτήρα τοῦ ἔθνους...» σημειώνει χαρακτηριστικὰ ὁ Ν.Γ. Πολίτης στὶς «Ἐκλογὲς ἀπὸ τὰ τραγούδια τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ»

Ὁ ἴδιος, ἰδανικὸς θεματοφύλακας τῶν ἑλληνικῶν δημοτικῶν τραγουδιῶν καὶ ἀξεπέραστος συλλέκτης αὐτῶν τῶν δημιουργημάτων ἑνὸς λαοῦ προικισμένου μὲ ἀπαράμιλλη ποιητικὴ φλέβα, τονίζει: «Ἡ δημοτικὴ ποίησις εἶναι ἡ ἀσφαλεστάτη ἀφετηρία καὶ τὸ στερεότατων Θεμέλιον πάσης δημιουργίας τῆς ἑλληνικῆς τέχνης. Τὸ ἔργον τοῦ ποιητοῦ καὶ τοῦ καλλιτέχνου εἶναι τελειότερον καὶ μονιμώτερον, ὅταν τὰς ρίζας του ἔχη εἰς τὸ πάτριον ἔδαφος ... Καθόλα δὲ ἡ δημοτικὴ ποίησις εἶναι τελεσφορώτατον ὄργανον τῆς ἐθνικῆς ἀγωγῆς, ἐκτρέφουσα καὶ συντηροῦσα τὸ ἐθνικὸν φρόνημα, πᾶς δ᾿ Ἕλλην πρέπει νὰ γιγνώσκη καὶ μελετᾶ τουλάχιστον τὰ κράτιστα καὶ κυριώτατα τῶν δημωδῶν λογοτεχνημάτων, μὴ ἀρκούμενος εἰς ὅσα τυχὸν ἐν τῷ καθ᾿ ἡμέραν βίῳ ἔχει ἀποκομίση ἐκ τῆς προφορικῆς παραδόσεως ...». 

Ἀπειράριθμα εἶναι τὰ δημοτικὰ τραγούδια ποὺ γεννήθηκαν ἀπ᾿ τὰ σπλάγχνα τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ στὴν ἱστορική του διαδρομή, καί, ὅπως εἶναι φυσικό, ἀφοροῦν ὅλες τὶς «λειτουργίες» τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης. Ἔτσι, οἱ μελέτες κατανέμουν τὰ δημοτικὰ τραγούδια - ἀνάλογα μὲ τὸ περιεχόμενό τους - σὲ συγκεκριμένες κατηγορίες, οἱ σπουδαιότερες τῶν ὁποίων εἶναι οἱ ἑξῆς: Ἱστορικὰ τραγούδια, Κλέφτικα, Ἀκριτικά, Τραγούδια τῆς ἀγάπης, Νυφιάτικα, Ναναρίσματα, Τραγούδια τῆς ξενιτιᾶς, Μοιρολόγια καὶ Περιγελαστικά. 



Ἀναφορικὰ μὲ τὰ ἱστορικὰ τραγούδια ὁ μελετητής τους Uhland σημειώνει: «... Λέγοντας δημώδη ἱστορικὰ τραγούδια, ἐννοοῦμεν ἄσματα ἐκπηγάσαντα ἀμέσως ἐξ ἱστορικῶν γεγονότων ἢ περιστάσεων καὶ προωρισμένα νὰ τραγουδοῦνται ὑπὸ τοῦ λαοῦ...». 

Ὁ πόλεμος ἀρχίνησε καὶ ἀνάψαν τὰ τουφέκια. 
Τὸν Ζέρβα καὶ τὸν Μπότσαρη  ἐφώναξε ὁ Τζαβέλας: 
«Παιδιά μ᾿ ἦρθ᾿ ὥρα τοῦ σπαθιοῦ κι ἂς πάψη τὸ τουφέκι». 
Κι ὅλοι ἔπιασαν καὶ σπάσανε τὶς θήκαις τῶν σπαθιῶν τους, 
τοὺς Τούρκους βάνουνε μπροστά, τοὺς βάνουν σὰν κριάρια... 

Ὅσον ἀφορᾶ τὰ κλέφτικα τραγούδια ὁ μελετητὴς Κarl Mendelssohn Bartholdy γράφει: «...Τὰ κλέφτικα τραγούδια νομίζεις πὼς εἶναι χείμαρροι ἀφρισμένοι, ἐκρέοντες ὄχι ἀπὸ ἀνθρώπινα χείλη, ἀλλ᾿ ἀπὸ τοὺς βράχους τῆς Οἴτης καὶ τοῦ Ὀλύμπου...». 

Ὁ πλούσιος ἔχει τὰ φλωριά, ἔχει ὁ φτωχὸς τὰ γλέντια. 
Ἄλλοι παινᾶνε τὸν πασὰ καὶ ἄλλοι τὸ βεζίρη, 
μὰ ‘γῶ παινάω τὸ σπαθὶ τὸ τουρκοματωμένο, 
τὸ ᾿χει καμάρι ἡ λεβεντιά, κι ὁ κλέφτης περηφάνεια... 

Η μάχη των Δερβενακίων

Ἐρχόμενοι στοὺς «καθ᾿ ἡμᾶς» σύγχρονους μελετητές, ἀπὸ τοὺς γνωστότερους ἐρευνητὲς τῆς δημοτικῆς, μουσικοποιητικῆς παράδοσης στὴν Ἑλλάδα, μὲ μιὰ σειρὰ ἀπὸ πλούσιες καταθέσεις στὸ ἐνεργητικό του, εἶναι ὁ Γιώργης Μελίκης. Οἱ δίσκοι, τὰ βιβλία καὶ οἱ χιλιάδες ραδιοτηλεοπτικές του ἐκπομπές, τὸν ἔχουν ἀναδείξει ὡς ἕναν ἀπ᾿ αὐτοὺς ποὺ συνεχίζουν νὰ ἀνακαλύπτουν καὶ νὰ προβάλουν τὴν αὐθεντικὴ δημοτικὴ μουσική, μὲ τὸν πλέον συστηματικὸ τρόπο. 

Μιλώντας λοιπὸν ὁ ἴδιος γιὰ τὸ πῶς γεννήθηκε τὸ δημοτικὸ τραγούδι καὶ εἰδικότερα στὴν ἐπανάσταση τοῦ 1821, τονίζει: 

«...Τὸ δημοτικὸ τραγούδι τοῦ 1821, ὡς ὅρος καὶ χαρακτηρισμός, ἐκτιμῶ πὼς εἶναι ἀδόκιμο, δηλαδὴ δὲν εἶναι κάτι ξεκομμένο καὶ αὐθαίρετο μέσα στὴ λαϊκὴ ἔκφραση καὶ δημιουργία. Εἶναι σχετικὰ ἕνα μικρὸ κεφάλαιο ποὺ ὑμνεῖ κλέη καὶ πάθη ἡρώων μία ἱστορικὴ περίοδο ποὺ σηματοδότησε τὴ δημιουργία τοῦ νέου ἑλληνικοῦ κράτους. Εἶναι προϊὸν ἱστορικῆς ἀνάγκης ἀλλὰ καὶ ἐθνο-μουσικολογικὴ συνήθεια ποὺ ἀπαντᾶται σὲ ὅλους τοὺς λαούς...». 



Τὸ ἱστορικὸ στοιχεῖο 

Ἡ ὑπερεκτίμηση μεγεθῶν σὲ πρόσωπα καὶ τόπους εἶναι ἀπαραίτητο ἱστορικὸ στοιχεῖο γιατὶ ὁ ἐχθρὸς πρέπει νὰ ὑποτιμηθεῖ, νὰ ὑπερκερασθεῖ καὶ στὴ συνέχεια νὰ κατατροπωθεῖ γιὰ νὰ κραταιωθεῖ ὁ Ἕλληνας στὸ χῶρο, τὴν ἰθαγένεια καὶ τὴν ἱστορική του διάσταση. 

Λάμπουν τὰ χιόνια στὰ βουνὰ κι ὁ ἥλιος στὰ λαγκάδια, 
λάμπουν καὶ τ᾿ ἀλαφρὰ σπαθιὰ τῶν Κολοκοτρωναίων, 
πὄ ᾿χουν τ᾿ ἀσήμια τὰ πολλά, τὶς ἀσημένιες πάλαις, 
τὶς πέντε ἀράδαις τὰ κουμπιά, τὶς ἕξι τὰ τσαπράζια
ὁποῦ δὲν καταδέχονται τῆς γῆς νὰ τὴν πατήσουν... 

 «...Τὸ δημοτικὸ τραγούδι ἤθελε νὰ ἐκφράσει τὸ ἀνώτερο καὶ τὸ ἰδεῶδες», συνεχίζει ὁ Γ. Μελίκης, «... καὶ ἦταν συνυφασμένο ἢ καὶ ἐνσωματωμένο μέσα στὴν δικαιοπρακτική του συναλλαγὴ ποὺ πάνω ἀπ᾿ ὅλα ἐκφράζεται στὸ τρίπτυχο: «Πατρίδα - Θρησκεία – Οἰκογένεια». 

Ὅσο γιὰ τὰ εἴδη τοῦ δημοτικοῦ τραγουδιοῦ ποὺ ἄνθισαν στὴ διάρκεια τῆς ἐπανάστασης τοῦ 1821, πρόκειται γιὰ τὸ σύσσωμο τὸν ἔρωτα καὶ τὸ σύψυχο τῆς ἱστορίας σὲ ἕνα ἑνιαῖο καὶ ἀδιάσπαστο διαχρονικὸ πλαίσιο. Ἡ Θεματολογία τους προσωπική, μὲ διαπροσωπικὲς καὶ κοινωνικὲς κυρίως προεκτάσεις ἐπιβεβλημένες ἀπὸ τὶς ἱστορικὲς συγκυρίες, κυρίως ὅμως ἀπὸ τὰ εὐρωπαϊκὰ ἀπελευθερωτικὰ κινήματα ποὺ γιὰ κάθε λαὸ ὑπόδουλο εἶναι τὰ ἴδια σὲ ἐκφραστικὰ μέσα καὶ ἔνταση: Ἔρωτας, γενναιότητα, ἄθλοι καὶ κατορθώματα καὶ ὑπόμνηση τῆς καταγωγῆς ...». 

Ary Scheffer, Les femmes souliotes

Ὁ Γιώργης Μελίκης, ἀναφερόμενος στὸ πόσα καὶ πῶς ἔχουν διασωθεῖ μέχρι τὶς μέρες μας, τονίζει: 

«... Ἡ ἐπανάσταση τοῦ ᾿21 εἶναι ὁρόσημο καὶ ἀφετηρία μιᾶς πορείας. Γιατὶ ἔχουμε διάφορες ἱστορικὲς ἀπελευθερωτικὲς χρονολογίες. Π.χ. στὴ Μακεδονία τὸ 1912 μετράει περισσότερο ἀπὸ τὸ 1821. Ὡστόσο ὅμως, τὸ ᾿21 ἐκφράζει μία γενικότερη ἱστορικὴ πράξη, τὸ ὅραμα ἑνὸς ὑπόδουλου λαοῦ. Ὁ Ἕλληνας, κατεξοχὴν ὁραματιστὴς ἀπὸ τὴν προϊστορία του ἀκόμη, δημιούργησε ἔπη καὶ τραγούδια μοναδικὰ καὶ πολλὰ τόσο σὲ ἀριθμό, ὅσο καὶ σὲ ποιότητα. Ἔτσι ἔχουμε ἑκατοντάδες τραγούδια ὅλων τῶν κατηγοριῶν ποὺ ἀναφέρονται στὰ πρόσωπα, στοὺς τόπους καὶ στὰ κατορθώματα τῶν ἡρώων του 21 ...». 

Κρυφὰ τὸ λένε τὰ πουλιά, κρυφὰ τὸ λὲν τ᾿ ἀηδόνια, 
κρυφὰ τὸ λέει ὁ γούμενος ἀπὸ τὴν Ἁγία Λαύρα: 
«Παιδιά, γιὰ μεταλάβετε, γιὰ ξεμολογηθῆτε, 
δὲν εἶν᾿ ὁ περσινὸς καιρὸς κι ὁ φετεινὸς χειμώνας. 
Μᾶς ἦρθε γῆ ἄνοιξη πικρή, τὸ καλοκαίρι μαῦρο, 
γιατὶ σηκώθη πόλεμος καὶ πολεμοῦν τοὺς Τούρκους. 
Νὰ διώξουμ᾿ ὅλη τὴν Τουρκιὰ ἢ νὰ χαθοῦμε οὖλοι» 


Γιὰ τὸ ἂν ὑπάρχουν ἢ ὄχι συλλογὲς μὲ δημοτικὰ τραγούδια καὶ γιὰ τὸ ποιὲς εἶναι αὐτὲς ὁ Γ. Μελίκης, λέει: «... Τὰ φιλελληνικὰ κινήματα ποὺ δημιουργήθηκαν στὴν Εὐρώπη μὲ τοὺς λόγιους καὶ ρομαντικούς «τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ κάλλους» σηματοδότησαν τὶς πρῶτες καταγραφές. Ὁ Κλὼντ Φωριὲλ διέσωσε μεταξὺ τῶν πρώτων καὶ «ἐν θερμῷ» τραγούδια τοῦ ᾿21, ὅπως τ᾿ ἄκουσε ἀπὸ τοὺς ἐπιζῶντες ἀκόμη ἀγωνιστές. Ἔτσι ἀπὸ τὸν Φωριὲλ καὶ μέχρι σήμερα ἑκατοντάδες καταγραφὲς δημοτικῶν τραγουδιῶν, περιέσωσαν τραγούδια καὶ αὐτῆς τῆς ἐποχῆς. Ἕνα σημαντικὸ στοιχεῖο στὰ τραγούδια αὐτὰ εἶναι ὅτι μποροῦμε νὰ τὰ χρονολογήσουμε μὲ ἀκρίβεια, ἐνῶ γιὰ τὰ ἄλλα ἔχουμε πάντα τὶς γνωστὲς καὶ σχετικὲς δυσκολίες ...». 

Κατάληψη του κάστρου των Σαλώνων, Louis Dupré

Πολύτιμο Κεφάλαιο 

Ὁ ἐρευνητὴς Γιώργης Μελίκης ἐπὶ πολλὰ χρόνια, μ᾿ ἕνα μαγνητόφωνο στὴν πλάτη, γυρίζει σ᾿ ὁλόκληρη τὴν Βόρεια Ἑλλάδα - κυρίως - καὶ καταγράφει χιλιάδες στίχους - δημιουργήματα τῆς ἀνώνυμης, λαϊκῆς πολυφωνίας. Τὸ πλούσιο ἀρχεῖο - συλλογή του ἀποτελεῖ γιὰ τοὺς ἐθνο-μουσικολόγους ἕνα πολύτιμο κεφάλαιο γιὰ τὴν μελέτη τῆς αὐθεντικῆς, δημοτικῆς, μουσικοποιητικῆς παράδοσης. 

Ἔτσι στὴν ἐρώτησή ἂν οἱ δίσκοι τοὺς ὁποίους ἔχει ἐπιμεληθεῖ καὶ κυκλοφορήσει περιλαμβάνουν τραγούδια σχετικὰ μὲ τὸ ᾿21, τονίζει: «... Ἡ διαχρονικὴ ἱστορική μας περιπέτεια ὡς λαὸς καὶ ὡς πολιτισμὸς δὲν μπορεῖ νὰ ἀφήσει ἀπ᾿ ἔξω ἕνα τόσο μεγάλο κεφάλαιο τῆς μουσικοποιητικῆς μας δημιουργίας. Μὲ αὐτὴ τὴ λογικὴ καὶ τὸ εὖρος ἑνὸς τόσο μεγάλου ἱστορικό-κοινωνικοῦ ἀγώνα καὶ βέβαια στοὺς δίσκους μου ὑπάρχουν καὶ τέτοια τραγούδια ...». 



Εἶναι γεγονὸς ὅτι στὰ δημοτικὰ τραγούδια περιλαμβάνονται κυριολεκτικὰ τὰ ὡραιότερα τραγούδια τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ ὅπως ἔλεγε καὶ ὁ Ν.Γ. Πολίτης: «... εἰς τὰ τραγούδια καὶ τὰς παραδόσεις ὁ ἐθνικὸς χαρακτὴρ ἀποτυπώνεται ἀκραιφνὴς καὶ ἀκίβδηλος ...». 

Μιᾶς λοιπὸν καὶ στὰ δημοτικὰ τραγούδια συναντᾶμε τὴν «λαϊκὴ ποίηση» εἶναι σκόπιμο νὰ ἀναφερθεῖ καὶ ὁ λόγος περὶ αὐτῆς τοῦ ἐθνικοῦ μας ποιητὴ Δ. Σολωμοῦ: «... Ὁ θεμελιώδης ρυθμός, ἂς στυλωθῆ εἰς τὸ κέντρον τῆς ἐθνικότητος, καὶ ἂς ὑψώνεται κάθετα, ἐνῶ τὸ νόημα ἀπὸ τὸ ὁποῖον πηγάζει ἡ ποίησις, καὶ τὸ ὁποῖον αὐτὴ ὑπηρετεῖ, ἁπλώνει βαθμηδὸν τοὺς κύκλους του ...». 
  (ἄρθρο τοῦ Δανιὴλ Παπαδανιήλ)



Αθανάσιος Διάκος


ΤΟΥ ΔΙΑΚΟΥ 

Τρία πουλάκια κάθουνταν ψηλὰ στὴ Χαλκουμάτα. 
Τό ᾿να τηράει τὴ Λειβαδιὰ καὶ τ᾿ ἄλλο τὸ Ζητούνι, 
τὸ τρίτο τὸ καλύτερο μοιρολογάει καὶ λέει: 
- Πολλὴ μαυρίλα πλάκωσε, μαύρη σὰν καλιακούδα. 
Μὴν᾿ ὁ Καλύβας ἔρχεται, μην᾿ ὁ Λεβεντογιάννης; 
- Νοὔδ᾿ ὁ Καλύβας ἔρχεται νοὔδ᾿ ὁ Λεβεντογιάννης. 
Ὀμὲρ Βρυώνης πλάκωσε μὲ δεκαοχτὼ χιλιάδες. 

Ὁ Διάκος σὰν τ᾿ ἀγροίκησε πολὺ τοῦ κακοφάνη. 
Ψηλὴ φωνὴ ἐσήκωσε, τὸν πρῶτο του φωνάζει. 
«Τὸν ταϊφᾶ μου σύναξε, μᾶσε τὰ παλληκάρια, 
δώσ᾿ τους μπαρούτη περισσὴ καὶ βόλια μὲ τὶς χοῦφτες, 
γλήγορα γιὰ νὰ πιάσουμε κάτω στὴν Ἀλαμάνα, 
ποὺ ᾿ναι ταμπούρια δυνατὰ κι ὄμορφα μετερίζια». 

Παίρνουνε τ᾿ ἀλαφριὰ σπαθιὰ καὶ τὰ βαριὰ τουφέκια, 
στὴν Ἀλαμάνα φτάνουνε καὶ πιάνουν τὰ ταμπούρια. 
«Καρδιά, παιδιά μου» φώναξε, «παιδιὰ μὴ φοβηθῆτε, 
σταθεῖτε ἀντρειὰ σὰν Ἕλληνες καὶ σὰ Γραικοὶ σταθῆτε». 

Ψιλὴ βροχούλαν ἔπιασε κι ἕνα κομμάτι ἀντάρα, 
τρία γιουρούσιαν ἔκαμαν, τὰ τρία ἀράδα ἀράδα. 
Ἔμεινε ὁ Διάκος στὴ φωτιὰ μὲ δεκαοχτὼ λεβέντες. 
Τρεῖς ὧρες ἐπολέμαε μὲ δεκαοχτὼ χιλιάδες. 
Βουλῶσαν τὰ κουμπούρια του κι ἀνάψαν τὰ τουφέκια, 
κι ὁ Διάκος ἐξεσπάθωσε καὶ στὴ φωτιὰ χουμάει. 
Ξήντα ταμπούρια χάλασε κι ἑφτὰ μπουλουκμπασῆδες, 
καὶ τὸ σπαθί του κόπηκε ἀνάμεσα ἀπ᾿ τὴ χούφτα 
καὶ ζωντανὸ τὸν ἔπιασαν καὶ στὸν πασᾶ τὸν πάνουν. 
Χίλιοι τὸν πᾶν ἀπὸ μπροστὰ καὶ χίλιοι ἀπὸ κατόπι. 

Κι ὁ Ὁμὲρ Βρυώνης μυστικὰ στὸ δρόμο τὸν ἐρώτα: 
«Γίνεσαι Τοῦρκος Διάκο μου, τὴν πίστη σου ν᾿ ἀλλάξεις, 
νὰ προσκυνήσεις στὸ τζαμί, τὴν ἐκκλησιὰ ν᾿ ἀφήσεις;» 
Κι ἐκεῖνος τ᾿ ἀποκρίθηκε καὶ στρίφτει τὸ μουστάκι: 
«Πᾶτε κι ἐσεῖς κι ἡ πίστη σας, μουρτάτες νὰ χαθεῖτε! 
Ἐγὼ Γραικὸς γεννήθηκα Γραικὸς θὲ ν᾿ ἀποθάνω. 
Ἄ, θέλετε χίλια φλωριὰ καὶ χίλιους μαχμουτιέδες 
μόνον ἑφτὰ μερῶν ζωὴ θέλω νὰ μοῦ χαρίστε, 
ὅσο νὰ φτάσει ὁ Ὀδυσσεὺς καὶ ὁ Θανάσης Βόγιας». 
Σὰν τ᾿ ἄκουσε ὁ Χαλίλμπεης, ἀφρίζει καὶ φωνάζει:
«Χίλια πουγκιὰ σᾶς δίνω ῾γὼ κι ἀκόμα πεντακόσια, 
τὸ Διάκο νὰ χαλάσετε, τὸ φοβερὸ τὸν κλέφτη, 
γιατὶ θὰ σβήσει τὴ Τουρκιὰ κι ὅλο μας τὸ ντοβλέτι». 

Τὸ Διάκο τότε παίρνουνε καὶ στὸ σουβλὶ τὸν βάζουν. 
Ὁλόρτο τὸν ἐστήσανε κι αὐτὸς χαμογελοῦσε, 
τὴν πίστη τους τοὺς ὕβριζε, τοὺς ἔλεγε μουρτάτες: 
«Σκυλιά, κι ἂ᾿ μὲ σουβλίσετε ἕνας Γραικὸς ἐχάθη. 
Ἂς εἶν’ ὁ Ὀδυσσεὺς καλὰ κι ὁ καπετὰν Νικήτας, 
ποὺ θὰ σᾶς σβήσουν τὴν Τουρκιὰ κι ὅλο σας τὸ ντοβλέτι ».


François-Émile de Lansac, Episode of the siege of Missolonghi


ΤΗΣ ΔΕΣΠΩΣ 

Ἀχὸς βαρὺς ἀκούεται, πολλὰ τουφέκια πέφτουν. 
Μήνα σὲ γάμο ρίχνονται, μήνα σὲ χαροκόπι; 
- Οὐδὲ σὲ γάμο ρίχνονται οὐδὲ σὲ χαροκόπι. 
Ἡ Δέσπω κάνει πόλεμο μὲ νύφες καὶ μ᾿ ἀγγόνια. 
Ἀρβανιτιὰ τὴν πλάκωσε στοῦ Δημουλᾶ τὸν πύργο: 
«Γιώργαινα, ρίξε τ᾿ ἄρματα, δὲν εἶναι ἐδῶ τὸ Σούλι. 
Ἐδῶ εἶσαι σκλάβα τοῦ πασᾶ, σκλάβα τῶν Ἀρβανίτων.» 
«Τὸ Σούλι κι ἂν προσκύνησε, κι ἂν τούρκεψεν ἡ Κιάφα, 
ἡ Δέσπω ἀφέντες Λιάπηδες δὲν ἔκαμε, δὲν κάνει». 
Δαυλὶ στὸ χέρι ἅρπαξε, κόρες καὶ νύφες κράζει: 
«Σκλάβες Τούρκων μὴ ζήσωμε, παιδιά μ᾿, μαζί μου ἐλᾶτε». 
Καὶ τὰ φυσέκια ἀνάψανε, κι ὅλοι φωτιὰ γενῆκαν. 




Κυριακή, 20 Μαρτίου 2016

Ὦ μυρισμένη μου ἄνοιξις, τοῦ χρόνου ἀρχή καί νιότης..




Καλώς ήρθες της φύσης χαρά, 
κοριτσάκι γλυκό και δροσάτο! 
Καλώς ήρθες στον κάμπον εδώ, 
με καλάθι λουλούδια γεμάτο! 
F.Schiller 


Τον ερχομό της ανοίξεως σηματοδοτεί η εαρινή ισημερία, η οποία πραγματοποιείται την 20η - 21η Μαρτίου. Τότε, η χρονική διάρκεια της ημέρας είναι ίση ή περίπου ίση με αυτή της νυκτός. 

Η άνοιξη, μία εκ των τεσσάρων εποχών της εύκρατης ζώνης, παρεμβάλλεται μεταξύ του χειμώνα και του καλοκαιριού. Περιλαμβάνει τους μήνες: Μάρτιο, Απρίλιο και Μάιο, ωστόσο στην πραγματικότητα ολοκληρώνεται στις 21 Ιουνίου με το θερινό ηλιοστάσιο. 

Σπάνια λέξη της αρχαίας ελληνικής (ἡ ἄνοιξις, -εως). Ετυμολογείται από το ρήμα ἀνοίγνυμι ή ἀνοίγω. Αρχικά λοιπόν σήμαινε το άνοιγμα. Η σημερινή σημασία είναι μεσαιωνική: Ὦ μυρισμένη μου ἄνοιξις, τοῦ χρόνου ἀρχή καί νιότης (Μιχαήλ Σουμμάκης, Παστώρ φίδος, ἤγουν Ποιμήν πιστός, Βενετία 1638). 

Τότε, υποκατέστησε στην δημώδη Βυζαντινή την αρχαία λέξη ἔαρ (που σήμερα επιβιώνει στο παράγωγο επίθετο εαρινός, δηλ. ανοιξιάτικος: εαρινή ισημερία), για να δηλώσει εκφραστικότερα το «άνοιγμα» του καιρού μετά τον χειμώνα. 

Την άνοιξη, η αξονική κλίση της γης στρέφει το βόρειο ημισφαίριο προς τον ήλιο και το φως της ημέρας διαρκεί περισσότερο. Το ημισφαίριο αρχίζει να ζεσταίνεται σημαντικά, γεγονός που ευνοεί την ανθοφορία και την φυτική ανάπτυξη. 

Η άνθιση μιας σειράς φυτών, οι δραστηριότητες των ζώων, καθώς και το ιδιαίτερο άρωμα του εδάφους μαρτυρούν τον ερχομό της. 

Εξάλλου, θεωρείται ως η κατεξοχήν εποχή της ανάπτυξης, της ανανεώσεως και της αναγεννήσεως. 


ΜΥΘΟΙ & ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ 

Ορισμένες χώρες της Ευρώπης οι οποίες διατηρούν ακόμα τις παραδόσεις τους, γιορτάζουν την άνοιξη με τραγούδια και χορούς, όπου οι νέοι ενωμένοι σε μια σειρά χορεύουν στα δάση περνώντας ανάμεσα στα δέντρα και έπειτα κατεβαίνουν στην πλατεία του χωριού και συνεχίζουν να χορεύουν σε κύκλο (συνήθως οι παραδοσιακοί χοροί που χορεύονται στις γιορτές αυτές είναι κυκλικοί και σπειροειδείς). Πάντα οι γιορτές της ανοίξεως ήταν γιορτές χαράς, ανανέωσης και ανάστασης.. 


Fruhlingsreigen - Maximilian Lenz

Τιμήθηκε ιδιαίτερα από εκείνους τους λαούς που έχουν πολύ βαρύ χειμώνα και ο ερχομός της φέρει πραγματικά μία αναγέννηση. Στους λαούς της βόρειας Ευρώπης (Σκανδιναβία, Ρωσία) η άνοιξη, συνήθως παρουσιάζεται ως κόρη του χειμώνα και της φύσης, η οποία, κάθε χρόνο τον ίδιο καιρό, δίνει σκληρή μάχη με τον κακό άντρα της, προσπαθώντας να του αποσπάσει την όμορφη θυγατέρα τους και να την βγάλει στο φως και στην ζωή. 

Στην κέλτικη παράδοση, η οποία στηρίζεται στο φως και την δύναμη του ηλίου, η άνοιξη αρχίζει στις αρχές Φεβρουαρίου και συνεχίζεται έως τις αρχές Απριλίου. Την περίοδο αυτή οι Κέλτες συνήθιζαν να μαζεύουν ή να φυτεύουν βιολέτες στον κήπο τους· ιερό λουλούδι που προσέλκυε καλόβουλα ξωτικά, τα οποία τους ευλογούσαν με καλή υγεία.

Στις περισσότερες πόλεις της Αρχαίας Ελλάδος, γιορτάζονταν τα Αδών(ε)ια ή «οι κήποι του Άδωνη» προς τιμήν του Άδωνη και της Αφροδίτης. Η γιορτή κρατούσε δύο ημέρες· η μεν πρώτη ονομαζόταν «αφανισμός» κατά την οποία θρηνούσαν τον θάνατο του Άδωνη, ενώ την δεύτερη ημέρα που γιόρταζαν την ανάσταση του την έλεγαν «εύρεσις». 

Venus and Adonis-Angelica Kaufmann

Ο θάνατος και η ανάσταση του Άδωνη συμβόλιζε το πέρας του χειμώνα και την έλευση της άνοιξης, είχε σχέση δηλαδή με τον ετήσιο κύκλο της βλάστησης και της καρποφορίας. Στα αθηναϊκά Αδών(ε)ια, οι γυναίκες θρηνούσαν μπροστά σε δύο νεκροκρέβατα που ήταν τοποθετημένα στις εισόδους των σπιτιών. Πάνω στα νεκροκρέβατα έβαζαν ξύλινα ομοιώματα του Άδωνη και της Αφροδίτης. 

Γύρω από τα ειδώλια τοποθετούσαν τους «κήπους του Άδωνη» (Ἀδώνιδος κῆποι), δηλαδή γλάστρες με φυτά που αναπτύσσονταν γρήγορα, τα οποία αργότερα τοποθετούσαν πάνω στις στέγες των σπιτιών για να μεγαλώσουν γρήγορα με την βοήθεια του ήλιου. 

Η ανάπτυξη των φυτών συνιστούσε σημάδι της ανάστασης του θεού. Κοντά στον επιτάφιο (νεκροκρέβατο) τοποθετούσαν κούκλες που παρίσταναν έρωτες και πουλιά και δίπλα στο ομοίωμα του Άδωνη άφηναν πλακούντες και γλυκίσματα. Η γιορτή τέλειωνε με θυσίες αγριόχοιρων. 

Πολλοί μύθοι της Ανοίξεως σχετίζονται με τον θάνατο και την ανάσταση κάποιου θεού. Υπάρχουν δυο τρόποι με τους οποίους οι θεοί πεθαίνουν την άνοιξη: με διαμελισμό, ο οποίος συμβολίζει την ανάγκη για εξάπλωση της πνευματικής ουσίας του θεού και των διδασκαλιών του και με σταύρωση ή κάρφωμα σ' ένα δέντρο με δυο διασταυρωμένα ξύλα, εκ των οποίων το κάθετο συμβολίζει τον πνευματικό κόσμο και το οριζόντιο τον υλικό κόσμο. 

Allegory of Spring - Jules Joseph Lefebvre


Σε όλους τους πολιτισμούς υπήρχε πάντα ένας θεός ή μια θεά ή ένα ζευγάρι θεών, οι οποίοι χαρακτήριζαν την άνοιξη. Ήταν οι θεοί της γονιμότητας, της ανανεώσεως, της βλάστησης, της νιότης και του έρωτα. Στην σλάβικη μυθολογία, διοργανωνόταν μια μεγάλη γιορτή για τον ερχομό της ανοίξεως, αφιερωμένη στο Γιαρίλο, θεό της γεωργίας και της γονιμότητος. Κατά την διάρκειά της, νεαρά αγόρια και κορίτσια περιφέρονταν στα χωριά κρατώντας πράσινα κλαδιά και λουλούδια και σε κάθε σπίτι έλεγαν τραγούδια, ενώ συνήθιζαν να στολίζουν και να βάφουν αυγά, σύμβολο της νέας ζωής, έθιμο που αργότερα υιοθετήθηκε από το χριστιανικό Πάσχα. 

Στους Ρωμαίους συναντάμε την θεά Φλώρα (ή Χλώριδα). Η θεά της ανοίξεως έκανε τα λουλούδια να ανθίζουν και τους αγρούς να καρποφορούν. Στην αρχή του Μαΐου διοργάνωναν τα Φλωράλια, γιορτή προς τιμήν της Θεάς, η οποία χάριζε στους ανθρώπους και στην φύση την άνθιση, την νιότη και τον έρωτα.

The rite of spring - Ignac Ujvary

Στους Φιλανδούς υπήρχε ένα θεϊκό ζευγάρι, ο Ράουμ και η Ούκκο, οι οποίοι κάθε χρόνο την άνοιξη γιόρταζαν τον ιερό τους γάμο, μετά από τον οποίο καρποφορούσαν οι αγροί. Τον χειμώνα οι σκοτεινές δυνάμεις τους χώριζαν και την άνοιξη έσμιγαν ξανά. Αλλά και στην ιρανική παράδοση, η πρώτη ημέρα της ανοίξεως η οποία ταυτίζεται με την εαρινή ισημερία θεωρείται η αρχή του νέου έτους και γιορτάζεται με μεγάλα παραδοσιακά πανηγύρια. 

Στην Αρχαία Ελλάδα, η εναλλαγή των εποχών σχετίζεται με τον μύθο της αρπαγής της Περσεφόνης, την οποία απήγαγε ο Άδης (αναφερόμενος και ως Πλούτωνας) για να την κάνει σύζυγο του. Η Δήμητρα έψαχνε παντού την κόρη της και όταν κατάλαβε ότι βρίσκεται στο βασίλειο του Κάτω Κόσμου την διεκδίκησε, όμως ο Άδης δεν ήταν διατεθειμένος να την αφήσει. Έτσι, ο Δίας αποφάσισε ότι η κόρη θα μένει μισό χρόνο με τον Άδη στον κάτω κόσμο (φθινόπωρο - χειμώνας) και μισό χρόνο θα επιστρέφει στην μητέρα της στον επάνω κόσμο (άνοιξη - καλοκαίρι).


Frederic Leighton-The Return of Perspephone

ΕΘΙΜΑ

Ένα έθιμο της αρχαίας Ελλάδος που έχει επιβιώσει μέχρι τις μέρες μας είναι τα «Χελιδονίσματα», ένα είδος καλάντων που τραγουδούν παιδιά γυρνώντας από σπίτι σε σπίτι και κρατώντας ένα ομοίωμα χελιδονιού, είτε την 1η του Μάρτη είτε στις 21 την ημέρα της εαρινής ισημερίας· οι νοικοκυρές τα αμείβουν με αυγά, σιτάρι, αποξηραμένα φρούτα, κ.α. 

Τα χελιδονίσματα είναι στίχοι καλωσορίσματος της ανοίξεως και αποπομπής του χειμώνα και του κρύου. Έχει σωθεί μάλιστα, δια μέσου της βυζαντινής παραδόσεως, ένα αρχαιοελληνικό δίστιχο χελιδόνισμα : 

Ήλθε, ήλθε χελιδών
 καλάς ώρας άγουσα 
καλούς ενιαυτούς… 
 

Χελιδόνισμα στο Σιτοχώρι Σερρών



Χελιδόνισμα Τρικάλων 


Ήρθι, ήρθι χιλιδόνα, 
ήρθι πάλι η μιλιδόνα. 
Κάθησι κι λάλησι 
κι γλυκουκιλάηδησι: 
«Άφ’κα σύκα κι σταφύλια, 
 κι σταυρό κι θημουνίτσα. 
Ήρθα πίσου, δεν τα βρήκα. 
Βρήκα στιάρια φυτρουμένα 
κι τ’ αμπέλια κλαδιμένα». 
Φύσα αϊέρα. 


Τοιχογραφία της Άνοιξης, Ακρωτήρι Θήρας


«Το χελιδόνισμα της Ρόδου»

 ἦλθ᾽ ἦλθε χελιδών
καλὰς ὥρας ἄγουσα,
καλοὺς ἐνιαυτούς,
ἐπὶ γαστέρα λευκά,
5 ἐπὶ νῶτα μέλαινα.
παλάθαν σὺ προκύκλει
ἐκ πίονος οἴκου
οἴνου τε δέπαστρον
τυροῦ τε κάνυστρον·
10 καὶ πύρνα χελιδών
καὶ λεκιθίταν
οὐκ ἀπωθεῖται· πότερ᾽ ἀπίωμες ἢ λαβώμεθα;
εἰ μέν τι δώσεις· εἰ δὲ μή, οὐκ ἐάσομες·
ἢ τὰν θύραν φέρωμες ἢ τὸ ὑπέρθυρον
15 ἢ τὰν γυναῖκα τὰν ἔσω καθημέναν·
μικρὰ μέν ἐστι, ῥᾳδίως νιν οἴσομες.
ἂν δὴ τι φέρῃς, μέγα δή τι φέροις·
ἄνοιγ᾽ ἄνοιγε τὰν θύραν χελιδόνι·
οὐ γὰρ γέροντές ἐσμεν, ἀλλὰ παιδία.


«Το χελιδόνισμα της Ρόδου», ένα ανώνυμο δημώδες άσμα, παραδίδεται από τον Αθήναιο (ακμή: περ. 200 μ.Χ.), ο οποίος αντλεί τις πληροφορίες του από το έργο «Περὶ τῶν ἐν Ρόδῳ θυσιῶν» του ιστοριογράφου Θέογνη. Το άσμα είναι πιθανώς πολύ παλαιότερο, ενδεχομένως παλαιότερο και από τον 5ο αι. π.Χ., αφού ο Αριστοφάνης φαίνεται να έχει υπόψη του κάποιο χελιδόνισμα. 

Το τραγουδούσαν παιδιά που πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι τον μήνα Βοηδρομιώνα (περ. 15 Φεβρουαρίου-15 Mαρτίου), δηλ. όταν έρχονταν τα χελιδόνια, οι προάγγελοι της άνοιξης. Στα παιδιά έδιναν γλυκίσματα, άλλα φαγώσιμα ή ακόμη και κρασί. Τα άσματα αυτά. ανάλογα των οποίων υπάρχουν και σήμερα, κατά κανόνα συνδέονται με κρίσιμες μεταβάσεις μέσα στον κύκλο του έτους (πρωτοχρονιά, αρχή της άνοιξης κ.ά.) και έχουν συχνά ευετηρικό χαρακτήρα, αποσκοπούν δηλ. στο να φέρουν «καλή χρονιά»

Παρόμοια χελιδονίσματα έχουν καταγραφεί στους νεότερους χρόνους σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας.

Χελιδονίσματα Κομοτηνής

Και στην νεότερη Ελλάδα, η λαϊκή μούσα ύμνησε την άνοιξη και τις ομορφιές της. Ωστόσο, η αναφορά στην άνοιξη γινόταν από τους Έλληνες κι όταν ήθελαν να χαρακτηρίσουν ένα μεγάλο, ευχάριστο, εθνικό γεγονός· αυτό επικράτησε κυρίως στην περίοδο των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων που διεξήγαγε ο λαός μας ενάντια στους Οθωμανούς. Ιδίως η κλεφτουριά τραγούδησε την Άνοιξη της φύσης και του Γένους. 

 Ένα Θρακιώτικο παραδοσιακό τραγούδι λέει: 

Πότε να 'ρθή η άνοιξη, να 'ρθή το καλοκαίρι, 
να βγάλω τα ποδήματα, να ποδηθώ τσαρούχια, 
-Κωστή μου βοϊβόντα 
-να πάρω δίπλα τα βουνά, ορθό το μονοπάτι, 
για να σου ρίξω κλέφτικα να μαζευτούν οι κλέφτες. 
 -Κωστή μου βοϊβόντα. 




Και νεότεροι ποιητές εμπνεύστηκαν απ' αυτήν. Ένας απ' αυτούς, ο Χριστοβασίλης, την χαιρετά ως εξής: 

Γεια σου χαρά σου, άνοιξη, 
χιλιοχαριτωμένη, 
 βασίλισσα των εποχών 
και καύχημα του πλάστη, 
ας ήταν δώδεκα φορές 
ναρχόσουνα το χρόνο. 



ΔΗΜΩΔΕΙΣ ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ 

Υπάρχουν πολλές ελληνικές παροιμίες με θέμα τους την άνοιξη: 

- Αν δεν σπείρεις την άνοιξη, δεν θερίζεις το καλοκαίρι. 
- Αν βρέξει ο Απρίλης δυο νερά κι ο Μάης άλλο ένα, χαρά σ' εκείνα τα σπαρτά που'ναι στην γη σπαρμένα. 
- Το χελιδόνι δε φέρνει άνοιξη. 
- Άλλο δε με εμάρανε, της άνοιξης το κρύο. 
- Λουλουδάτα τρία πανέρια η Άνοιξη κρατάει στα χέρια. 
- Ένας κούκος δε φέρνει την άνοιξη


Η ΑΝΟΙΞΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ 

Έφτασ’ η ώρια Άνοιξη -το λεν τα χελιδόνια- κι ο σκυθρωπός Χειμώνας εκίνησε να φύγει· του στέλνει κείνη λούλουδα, αυτός της ρίχνει χιόνια, και με τ’ αθώο γέλιο της τα δάκρυά του σμίγει. Στο γαλανό παλάτι του ο Φοίβος τριγυρίζει και, χύνοντας, αφόβιστα ολόχρυσες αχτίδες, σ’ ό,τι στο δρόμο του βρεθεί το χρώμα του χαρίζει κι αφήνει πίσω του χαρά και άσβεστες ελπίδες. Τα δέντρα πρασινίσανε και γιόμισαν λουλούδια· του πιστικού ακούγεται η γέρικη φλογέρα να σιγολέει άφταστα κάθε πρωί τραγούδια, και τα πουλιά να κελαηδούν τον ύμνο τους στη μέρα. Παντού ξεχύνετ’ η χαρά. Μόνον εσύ, μικρή μου, βλέπεις τις τόσες ομορφιές με μάτια δακρυσμένα. Έλα να βρεις παρηγοριά στ’ ολόθερμο φιλί μου! Επρόβαλε η Άνοιξη! Ξέχνα τα περασμένα! [Πηγή: www.doctv.gr]
Έφτασ’ η ώρια Άνοιξη —το λεν τα χελιδόνια—  
κι ο σκυθρωπός Χειμώνας εκίνησε να φύγει·  
του στέλνει κείνη λούλουδα, αυτός της ρίχνει χιόνια,  
και με τ’ αθώο γέλιο της τα δάκρυά του σμίγει.
   
Στο γαλανό παλάτι του ο Φοίβος τριγυρίζει 
και, χύνοντας, αφόβιστα ολόχρυσες αχτίδες, 
σ’ ό,τι στο δρόμο του βρεθεί το χρώμα του χαρίζει  
κι αφήνει πίσω του χαρά και άσβεστες ελπίδες.
 
Τα δέντρα πρασινίσανε και γιόμισαν λουλούδια·  
του πιστικού ακούγεται η γέρικη φλογέρα  
να σιγολέει άφταστα κάθε πρωί τραγούδια,  
και τα πουλιά να κελαηδούν τον ύμνο τους στη μέρα.
 
Παντού ξεχύνετ’ η χαρά. Μόνον εσύ, μικρή μου,  
βλέπεις τις τόσες ομορφιές με μάτια δακρυσμένα.   
Έλα να βρεις παρηγοριά στ’ ολόθερμο φιλί μου! 
  Επρόβαλε η Άνοιξη! Ξέχνα τα περασμένα!
Έφτασ’ η ώρια Άνοιξη -το λεν τα χελιδόνια- κι ο σκυθρωπός Χειμώνας εκίνησε να φύγει· του στέλνει κείνη λούλουδα, αυτός της ρίχνει χιόνια, και με τ’ αθώο γέλιο της τα δάκρυά του σμίγει. Στο γαλανό παλάτι του ο Φοίβος τριγυρίζει και, χύνοντας, αφόβιστα ολόχρυσες αχτίδες, σ’ ό,τι στο δρόμο του βρεθεί το χρώμα του χαρίζει κι αφήνει πίσω του χαρά και άσβεστες ελπίδες. Τα δέντρα πρασινίσανε και γιόμισαν λουλούδια· του πιστικού ακούγεται η γέρικη φλογέρα να σιγολέει άφταστα κάθε πρωί τραγούδια, και τα πουλιά να κελαηδούν τον ύμνο τους στη μέρα. Παντού ξεχύνετ’ η χαρά. Μόνον εσύ, μικρή μου, βλέπεις τις τόσες ομορφιές με μάτια δακρυσμένα. Έλα να βρεις παρηγοριά στ’ ολόθερμο φιλί μου! Επρόβαλε η Άνοιξη! Ξέχνα τα περασμένα! [Πηγή: www.doctv.gr]

Καρυωτάκης - Άνοιξη 



Gentle Spring - Frederick Sandys